Interviste e Ministrit Panariti për emisionin “Konica” të gazetarit Shpëtim Nazarko, televizioni Albanian Screen

Bujqësia, rikthim në traditë

Dt. 17.01.2014

Thua ka vlerë tradita në bujqësi profesor?

M.Panariti: Tradita është baza, tradita është gjithshka, tradita projekton të tashmen dhe të ardhmen.

 Në rradhë të parë më lëjoni t’ju falendero përzemërsisht për ftesën që më bëni në studio dhe mora vesh që jam ministri i parë që ju po ftoni  dhe kjo me thënë të drejtën më habiti shumë, sepse është një vlerësim që ju i bëni bujqësisë, rolit të këtij sektori kaq të rëndësishëm në ekonominë e vendit dhe e ndjej veten shumë të nderuar që vi ndër të parët si ministra të këtij kabineti për këtë bashkëbisedim me ju, për të parë se ku e marrim dhe ku do ta çojmë bujqësinë shqiptare.

Si mendoni profesor , mos ndoshta do të ishte më mirë të dëgjonim Samiun se sa të dëgjonim herojntë e revolucionit të 90-ës?

M.Panariti: Shiko, ju me thënë të drejtën bukur e keni shtruar, që ndofta është për të hedhur sytë njëherë shumë pas për të parë vërtet ato vyrtyte dhe ato vlera që janë të shtresuara në histori, por që japin një mesazh shumë të fortë . Shumë i fuqishëm ishte edhe mesazhi që vinte nga Samiu, shumë sintetik, tregonte se kush është pesha e bujqësisë, kush është roli i saj, çmundësi ka Shqipëria, siç u shpreh, për  të ushqyer edhe 4-fish popullësinë e asaj kohe. Ishte shumë emocionuese ta dëgjoje këtë nga rilindasit tanë, dhe natyrisht ky është një mesazh që vlen edhe sot.

Ju më bëtë një pyetje pak më parë , përpara fillimit të emisionit, lidhur me veçoritë që Shqipëria ka në bujqësi dhe blegtori referuar traditës dhe terenit të saj.

Shqipëria ka ato veçori që ia ka dhënë perëndia, që ia ka dhënë natyra, që ia ka dhënë pozicioni gjeografik. Në radhë të parë Shqipëria I takon brezit mesdhetar, por përpos të qënit një vend që gëzon klimë mesdhetare, falë edhe relievit të saj ka shumë zona me mikroklimë, pra gjen edhe elemente të klimës kontinentale apo subkontinentale, gjë që e bën që të ketë një larmi të madhe potencialesh për prodhim të kulturave nga më të ndryshmet, kultura me cikël të shpejtë, perime, zarzavate, por dhe kultura që më tepër i takojnë klimës kontinentale ciç janë molla , patatja. Terreni i thyer gjithashtu i ka dhënë përparësi të theksuara Shqipërisë në bagëti të imta, për të cilët ajo ka një traditë historike. Ne kemi qënë një popull pastoral, përgjithësisht jemi marrë me mbarështimin e bagëtive të imta.  

Në bazë të disa të dhënave shumë interesante të realizuara në vitet 1936 , marr nga Instituti Ndërkombëtar i Romës,për vënde të europës, Shqipëria  për dhentë  ka qënë 1576, përpara të gjithëve, përpara edhe Bullgarisë dhe Zvicrës që njihen si vende malore . Ndërsa në numrin e gjedhëve jemi me një diferencë të vogël nga Zvicra dhe mbi Bullgarinë. Pra në lidhje me strategjinë kombëtare, si duket populli në mënyrë manuale dhe duke shfrytëzuar terenin , relieving, ka arritur ti zgjidh këto.

M.Panariti: Absolutisht kjo është pjesë e traditës tonë historike, e kondicionuar dhe nga veçoritë e relievit dhe të klimës. Shqipëria është 70% me male dhe ka shfrytëzuar ato potenciale që i japin kodrat dhe malet, kryesisht blektoria, të imtat përgjithësisht dhe ato dominojnë edhe nga statistikat e asaj kohe.

  Neqoftëse do ti referohemi statistikave, tashmë tek të imtat në tërësi duhet të jemi afërsisht 4 milion, ndërsa tek gjedhi duhet të jemi diku tek gjysëm milioni, 500 mijë krerë gjedh. Krahasimisht me popullsinë akoma nuk jemi.

Duhet patur parasysh, z.Nazarko, përgjithësisht popullsia urbane në kohën që i referohet statistika ka qënë shumë e reduktuar në raport me popullsinë që jetonte në zona rurale. Tashmë ne kemi 51% të popullsisë  që jeton në zonat urbane dhe pak më pak se 50% jeton në zonat rurale. Kjo në një far mënyre ndikon në statistika dhe trendi do të jetë gjithmonë edhe në të ardhmen që do kemi spostime demografike. Pra, për sa kohë që ne do ti afrohemi modelit të zhvillimit aktual të ekonomisë në rajonin tonëdhe në BE do të kemi gjithmonë e më tepër  rritjen e qyteteve dhe uljen e popullsisë në fshatra dhe kjo do të lidhet pastaj dhe me konsolidimin e tokës , rritjen e sipërfaqes ,futjen e teknologjive të reja, pra ky është një fenomen të cilit nuk do ti shpëtojmë , por aktualisht që po flasim ne kemi gjsëm për gjysëm ,pra gjysma e popullsisë jeton në zonat qytetare, urbane dhe gjysma në zonat rurale.

Duke iu referuar prap traditës, z.Ministër kam gjetur 3-4 shtete, Bullgaria, Zivcra,Shqipëria. Është shumë interesante, zvicra ka një GDP të llahtarshme. Në Zvicër janë shumë më të qeta lopët.

M.Panariti:  Zvicra kapasur më tepër respekt për teritorin , për kullotat, i ka akonsideruar dhe i konsideron pasuri të vyera të teritorit të saj, kurse ne do ti kthehemi kësaj historie ,ne dhe ato kullota historike , tradicionale në kohën e komunizmit i kthyem në toka në tokar, pra prishëm pak a shumë ato ekuilibra natyral të cilët sot e kësaj  dite natyrisht po vijnë duke u përkeqësuar dhe tashmë ti rivendosësh ato është shumë e vështirë.

Profesor, sa duhet tani me ato kullotat që kemi prishur, sa i duhet në përgjithësi një toke për t’ju rikthyer flora fauna e dikurshme, kthehet apo jo?

 

M.Panariti:  Ato kthehen , natyrisht, por kërkon shumë impenjim, shumë kohë, është pothuajse e pamundur.

Shikoni, unë kamë marrë presor  4 vende afërsisht të ngjashme me ne, Zvicrën që është kampione e botës për mirqënie  dhe Islandën që ka një popullsi 10 herë më të vogël se ne, Maqedoninë që është afërsisht në kushtet tona dhe kam parë GDP. Ajo që më bëri përshtypje për Zvicrën ishte shumë interesante, lidhur me traditën që përmendëm  qëparë. Me përfytyrimin e zakonshëm  kisha idenë që Zvicra e kishte pasurinë e saj nëpërmjet orëve ,nëpërmjet bankave, dilte që mirqënia më e lartë 23% të kësaj 362 miliardëve i siguronte vetëm me një fabrikë të vetme me nënproduktet e qumshtit, me atë Nesttle-në e famshme. Mali jepte 23% kësaj. 10-fishi i buxhetit të shqipërisësigurohet nga ajo që është shtrirë atje.

M.Panariti: Po sigurisht, sepse i jep vlerë shumë të madhe , vlerë të shtuar prodhimit bujqësor. Shumkomshmet më të fuishme në botë përsa i përket përpunimit të qumshtitdhe vlerës së shtuar që merr ky produkt dhe nënproduktet janë ,sic përmendëm, Nesttle.

Blektoria zë një peshë të rëndësishme në të ardhurat që krijon  Zvicra, ndryshe nga ç’është perceptimi , orat, bankat apo industria kimike.

 

Meqë përmendët industrinë kimike , ata e kishin kthyer në industry farmaceutike. Pra në qoftëse  23% të GDP-së së Zvicrës i jepte Mali, 17% i siguronte nga industria  farmaceutike, pra me florën dhe faunën.

M.Panariti:  Janë dy gjigandët e mëdhenj, Ofman La Roche dhe Cibegajxhi, që janë shumkomshme, të përhapura në të gjithë  ëndet e botës , të pranishme edhe këtu tek ne me produktet e tyre.

A mund ti bëjmë ne , sepse dëgjova z.Berisha që tha:”..ne jemi të parët në europë për  numrin e e llojeve të florës a të faunës.”

Në qoftëse ne jemi të paret e Zvicra arrin17% të buxhetit , domethënë, a është prespektivë e Shqipërisë, duke iu referuar edhe traditës , blektorinë, bujqësinë dhe në këto bimët medicinale që kohët e fundit kam dëgjuar që venë deri në Amerikëe si treg.

M.Panariti: Është e vërtetë. Ne duhet të mbështetemi tek ato kultura  ku ne kemi avantazhe të krahasuara , prandaj flasim dhe për  rajonalizim  të prodhimit duke u referuar kryesisht tek tradita. Dihet që bimët medicinal tek ne janë një aset i fortë , janë një produkt i cili ka kokurueshmëri , kërkohet dhe për të cilën ne kemi edhe kullotat. Vecanërisht në pjesën veriore por edhe në të gjithë Shqipërinë , edhe në Shqipërinë jugore kemi bimë medicinale nëpër kullota , po përmend sherebelën por edhe shumë bimë të tjera, të cilat ecin në tregun ndërkombëtarë dhe janë shumë të kërkuar dhe këtu, padyshim duhet të përmëndet vëmëndja  jonë, duhet inkurajuar , pse jo duhen shtuar dhe sipërfaqet me këto bimë sepse kërkohet.

 

Bëhet me subvencionim kjo?, sepse dëgjova shifrën , më duket se diku thatë në një intervistë, se subvencionimi për bujqësinë do të jetë dy herë . Kjo punë e dyshit është problem i parave që kemi tani në dorë, që na jep qeveria? Sepse kam bindjen se me 20%  që japim GDP nëpërmjet bujqësisë , ky dyfishim i subvencioneve mos është shaka?

M.Panariti:   Ne i japim shumë pak bujqësisë. Ne , në kuptimin e subvencioneve , nuk po flas për buxhetin total, por në subvencione japim afërsisht tek 10 milion euro. Krahasimisht me Maqedoninë , po marr Maqedoninë që kishim edhe në statistika këtu, japim shumë më pak.

Maqedonia jep mbështetje direkte për fermerin , ato që ne i quajmë subvencione, në masën 135 milion euro dhe këtë vit , në vitin që do të vijë në 2014, do ta çojë në 150 milion euro. Praktikisht është diku 15 herë më lart se sa ne, dhe mendoni që Maqedonia është edhe më e vogël se ne si sipërfaqe.

Ne i kemi borxh bujqësisë. Unë jam plotësisht i ndërgjegjshëm që ne jemi në një situatë jo të mirë financiare dhe këto do të reflektohen edhe në buxhetin e ardhshëm  të vitit 2014, por brenda këtij buxheti unë  do të bëj çështë e mundur . Tashmë ju i dini debatet për buxhetin. Mbështetja për bujqësinëduhet të vazhdojë, pasi bujqësia është si lopa të jep aq sa i jep. Kjo mbështetje duhet të vijë në rradhë të parë nga buxheti i shtetit, por unë besoj shumë që rimëkëmbja e bujqësisë do të vijë edhe nga investimet e drejtpërdrejta në bujqësi. Kjo do të jetë një bisedë që do të ketë shumë diskutime për mënyrën se si do të gjëndet mekanizmi i tërheqjes së investimeve të drejtpërdrejta në bujqësi, qoftë nga investitor vendas apo të huaj. Kjo është e lidhur edhe me me problemin e tokës sepse që të investosh duhet të kesh tokë , duhet të kesh pronësi, duhet të kesh treg toke, që të kesh një sipërfaqe ku të fillosh një bisnes. Nëse më lejoni të shpjegoj se si e devijuam ne traditën. Fillimisht përmbysja më e madhe ka ndodhur gjatë sistemit të kaluar, praktikisht ne patëm një sistem autoarkik, i cili edhe me kushtetutë e kishte të ndaluar importin e ushqimeve, cdo produkt duhej të prodhohej brenda vendit. Bazuar në parimin e famshëm “ të mbështetemi në forcat tona”, bujqësia u detyrua ose më mirë ju imponua që të prodhonte cdo gjë që duhej për ushqime të popullatës si dhe për industrinë, madje ne patëm një strukturë prodhimi utopike , ne mbillnim pambuk për të furnizuar Kombinatine Tekstileve ish-Stalin dhe Mao Ce Dun në Berat, mbollëm luledjelli për prodhimin e vajit, panxhar për fabrikën e sheqerit, prodhonte duhan , bukë , fruta , perime , zarzavate dhe natyrisht kjo ishte një peshë e paimagjinueshme për një vend i cili ka sipërfaqe të kufizuar toke.

 Presioni që u ushtrua mbi bujqësinë ishte i jashtzakonshëm dhe asaj kohe i detyrohemi dhe për faktin që ne krijuam një sistem  ku devijuam nga tradita  pasi kultivonim kultura të cilat nuk ishin pjesë e traditës shqiptare sic mund të jetë pambuku apo orizi.Megithatë kjo strukturë e prodhimit ushtroj presion të jashtëzakonshëm mbi njerëzit, mbi specialistët , Ministria e Bujqësisë ka pasur 18 institucione kërkimore shkencore.

 

Profesor sipas mendimit tuaj do të ishte më mirë ta hidhnim në erë koperativën apo ta modifikonim mënyrën e menaxhimit të saj?

M.Panariti: Termi koperativë ka një konotacion shumë negative në Shqipëri, spse koperativat konsideroheshin si dicka e imponuar, aspak normale.Unë nuk do përdorja termin koperative, por më tepër një ndërmarje ku gjithsecili futet si aksioner.Çdo individ nuk merr pjesë në një bashkim vullnetar, nuk është një bujkrob, por një kontribues me asetet që ka, me tokën, sipërfaqen e saj apo me inpute të tjera . Dikush mund ta quaj koperativë, mua nuk më pëlqen të përdor këtë term, por mund ta quaj një shoqëri aksionere që bashkon tokat, bashkon mjetet e prodhimit, rrit rendimentin dhe ul koston dhe natyrisht arrin nëpër tregje.

 

Cili është sistemi i ujitjes, cdo të bëni për të?.

M.Panariti:  Sistemi i ujitjes  që është ndërtuar në atë kohë ishte planifikuar që të ujiste toka me sipërfaqe të mëdha dhe jo ngastra të vogla toke. Praktikisht edhe sot ne atë sistem ujitje kemi, i cili është ndërtuar me bazene, kanale të para, të dyta dhe të treat. Që ky sistem ujitje të jetë efektiv duhet të rritet sipërfaqja e tokës.

Më lejoni ti kthehem një historie që po e mban peng në përgjithësi shoqërinëshqiptare, i cili është edhe burim i konflikteve të  vazhdueshme, pra pronat. Kjo është çështja më delikate dhe ne jemi në një fazë ku as po përparojmë por as nuk mund të kthehemi mbrapa, ndodhemi përballë realitetit të ligjit 7501, ligji i reformës agrare, ligji i shpërndarjes së tokës dhe natyrisht pasuar edhe me ligje të tjera që konfliktojnë haptas me këtë ligj , sic është ligji për kthimin dhe kompesimin e pronave apo Shqipëria 1 euro.

Diku lexova që vetëm për konfliktin e pronave janë vrarë 8200 njerëz, është njëlloj sikur të zhdukje 2 qytete të vogla.

M.Panarit: Kjo është shumë dramatike, tragjike, por statistikat e thonë dhe ky është një realitet . Problemi i tokës është një burim i rëndë i konfliktit dhe shteti nuk mund të rri, shoqëria nuk mund të rri apatike ndaj këtij fenomeni. Ne ndodhemi në situatën ku ligji 7501 është aty ku është dhe nuk po shkon drejt një finaleje dhe që ky ligj të shkoj drejt finales duhet që të finalizohet me çertifikatën e pronësisë. Praktikisht u ndanë tapitë apo titujt e pronësive, por tapia dhe titujt e pronësisë nuk të bëjnë automatikisht pronarë sepse duhet ta regjistrosh në hipotekë fillimisht  në mënyrë që të marr vlerën e një dokumenti dhe pastaj të mund të hysh në treg , të hapësh tregun e tokës, të hysh në transaksione, të shesësh apo të blesh. Kjo çështje gjeneron diskutime të shumta , ne jemi të vendosur ta çojmë 7501 drejt një finaleje, pra realisht të shpërndajmë çertifikata të pronësisë.

Dua të theksoj se procesi i ndarjes së tapive apo titujve të pronësisë është bërë mbi 90% të tokës bujqësore të përfshirë në procesin e ndarjes  dhe nga kjo rreth 86% është regjistruar në zyrat e regjistrimit mbasi është bërë edhe rakordimi midis faktit dhe letrës. Shpesh ka shumë diskordanca në këtë mes, ajo që ke në letër nuk figuron në terren .Tashmë mbetet që kjo të konvertohet në çertifikata pronësie.

Natyrisht ne kemi ambicje që këtë process ta fillojmë aty ku nuk ekzistojnë konflikte . në zonën e Fjerit Një projekt pilot ne kemi zgjedhur komunën frakull, por do të shikojmë edhe dis komuna të tjera apo fshatra të tjerë ku mundet të avancojmë, të shpërndajmë çertifikatën e pronësisë. Duke lehtësuar procesin, duke rishikuar tarifat, ne nxisim fermerët që ta marrin çertifikatën e pronësisë e në këtë mënyrë të jenë të lirë të shesin e të blejnë.

 Unë kam një ide që natyrisht gjeneron diskutim, por jam i vendosur që ne të aplikojmë edhe taksën mbi tokën . Ekziston një ligj mbi taksën e tokës , madje disa komuna e mbledhin, por kjo punë do rregulluar. Natyrisht që taksa mbi tokën nuk duhet parë si një mekanizëm për të nxjerrë fitime por si një iniciativë , si një stimul që pronarët të kultivojnë tokën dhe në rastet kur ata nuk e kultivojnë atë duhet të marrim edhe masa drastike ndaj tyre. Ne nuk mund ta lëmë Shqipërinë djerr, ne kemi në mos gabohem rreth 50 mijë hektar tokë djerr, tokë bujqësore e cila nuk kultivohet dhe nuk mund që të lejojmë që dikush të mbaj një titull pronësie apo një çertifikatë toke dhe ta lërë atë pa punuar. Ne nuk mund ta lëmë Shqipërinë shterp, pasi një Shqipëri shterp do të thotë varfëri, do të thotë mosshfrytëzim potencialesh.Atëherë ne ofrojmë mundësinë e marrjes së certifikatës  së tokës ju ndihmojmë të bëheni pronarë të ligjshëm të saj , të hyni në transaksione, por jeni të detyruar që ta kultivoni tokën.Nëse nuk e bën fillimisht duhet të pagush taksë  dhe në rast se kalojnë 2-3 vjet dhe nuk e paguan këtë taksë atëherë taksa do të bëhet edhe më e madhe, sepse ne të gjithë duhet ti kthehemi punës, ne duhet të shfrytëzojmë tokën bujqësore. Kjo kërkon vullnet politik, kërkon edhe mbështetje.

Ne përmendëm ligjin 7501, por unë të njëjtën ndjeshmëri kam edhe ndaj ish-pronarëve sepse unë në rradh të parë dëshiroj që Shqipëria të futet në rrugën e shuarjes së konflikteve, pra normalisht ne i detyrohemi edhe ish-pronarëve, të cilëve regjimi i kaluar padrejtësisht u konfiskoj tokat dhe në këtë pikpamje ne duhet të sigurojmë mekanizmat e kompesimit të tyre , qoftë fizik , nëpërmjet fondit të tokave publike, por edhe mekanizmin e kompesimit financiar.

 

Profesor edhe gështenjat i importojmë?

M.Panariti: Importojmë gështenja, importojmë hurdha . Koj mua më duket një padrejtësi, ç’është e vërteta, kur ne kemi pyje gështenjashqë realisht mund të furnizojnë dhe mund të mbajnë tregjet tona me gështenjën tonë, por është tregëti e lirë.

Besoj se këto 20 vjet, duke ju larguar traditës kemi ngritur një treg fallco, pasi nuk kemi ngritur një treg ku oferta të jetë e barabartë me   . Si mendoni?

M.Panariti: Shpëtim ngrite një cështje shumë të rëndësishme . Në radhë të parë jam plotësisht dakort për analizën tuaj lidhur me këtë disproporcion  midis fuqisë blerëse dhe çmimeve. Shteti, panvarësisht se dikush mund të thotë se ne nuk mund të aplikojmë  politika proteksionizmi, por realisht ai ka mekanizma për të stimuluar prodhimin vendas, në mënyrë që ai të jetë i pranishëm dhe dominues në treg.

Ne nënshkruam në fillim të viteve 90 Marrëveshjen e Tregëtisë së Lirë  qorrazi pa e negociuar atë, por ashtu siç na e vunë përpara e nënshkruam, ndërkohë që shtetet fqinje , Serbia, Kroacia, Maqedonia e kanë negociuar këtë marveshje. Pra ne nuk insistuam që të kishim periudha përjashtimore, kur kemi pikun e mollëve të Korçës, kur kemi pikun e patateve të Kuksit, ne të ndalonim importet, të kërkonim kufizim të importeve, në mënyrë që mundi , djersa, sakrifica e këtyre fermerëve të materjalizohesh, që produktet e tyre të dominonin tregun dhe në këtë mes ne ulnim edhe cmimin . Unë kam blerë mollë Korçe me 30 lek kilen anës rrugës Korçë –Pogradec, ndërkohë që molla e importuar kushtonte 250 lek. Një mollë e cila edhe cilësisht ishte më e mirë, por nuk i jepej mundësia për të dalë në treg dhe këtu padyshim duhet të ndërhyjmë. Në radhë të parë nuk na ndalon njeri që ta rinegociojmë këtë marrëveshje, të kërkojmë edhe ne të mbrojmë fermerin . Ne kemi marrëveshjen Fito-sanitare , të cilën shteti e ka instrument në dorë dhe mund ta aplikojë për të favorizuar produktin e vendit. P ju jap një shembull:Përpara 2 vjetësh produktet tona, zarzavatet, perimet dhe frutat deportuan në tregun maqedonas, u futën në shkup, dhe kaluan 2 muaj e uli krahun e doganës ai. E uli traun e doganës dhe tha: “ një minut, unë do marr mostra nga produktet e tua dhe do ti çojë për analizë në Shkup, i mbajti 48-72 orë, aq sa dekurajuan fermerët tanë dhe mbrojti me këtë mënyrë prodhimin e tij. Pikërisht ne nuk mund të qëndrojmë apatik, ne kemi institucionet tona dhe duke përdorur këto mekanizma që janë të ligjshme, marveshja fito-sanitare është një instrument që shteti mund ta përdori për të favorizuar produktin vendas.Ndërkohë ne vumë re ato fenomene, që besoj i dinë të gjithë, që ai hidhte qepën në përrua për arsye sepse i vinte qepa nga jashtë.

 

Profesor Panariti është më mirë të bëjmë subvencionim duke dhënë lekë në dorë apo në një politikë që lejon fshatarit që të arrijë ta coj prodhimin e vet në treg?

M.Panariti: Unë jam për subvencione gjithëpërfshirëse. Unë jam edhe për pagesat e drejtpërdrejta të cilat inkurajojnë rezultatin jo përpjekjen.Pra jam për investimet në pikat e grumbullimit , por subvencioni i fermerit do të merret pasi ai dorëzon produktin në pikat e grumbullimit dhe e peshon. Në parim jam dakort që përgjithësisht skemat e subvencionimit duhet të jenë gjithpërfshirëse, duhet të insistojnë kryesisht në investimet gjithëpërfshirëse të pikave të grumbullimit, magazinave frigoriferike, në teknologjitë modern e tjer.

Ne ndodhemi në një situatë ku kemi një fermer të varfër, një fermer që kërkon të inkurajohet që në zanafillën e prodhimit. Unë kam kontakte me shumë fermer me shumë bisnese të cilët thonë ,” unë kam serat por nafta mua me vete 2000 lek litri”. Në  këtë mes ne nuk mund të jemi të pandjeshëm përpara tyre, pra duhet në një farë mënyre që edhe ti stimulojmë ata, që ti rikthehen prodhimit, me mekanizmat tona të subvencionit, duke iu subvencionuar ndofta edhe nafta, por duhet parë me shumë kujdes që ky subvencion të shkojë për naftën në sera dhe të mos shkojë në Benza apo në automjete

 

Fermeri përballet me problemin e mos pasjes së çertifikatës së tokës, pra problem ne mbjellje, problem ka edhe në qarkullim atëherë si i bëhet?

 

M.Panariti: Shiko, jeta është më rrisk , por normalisht këto janë reformat, pra që ti vësh në lëvizja gjërat ti duhet  të ndërmarësh reforma, reformat janë të dhimbshme, dihet ajo punë. Nuk ka reform që nuk ka kosto, mund të ket edhe reagime , por reforma duhet bërë. Në radhë të parë duhet rritur sipërfaqja e kultivuar nëpërmjet mekanizmit të shit- blerjes së tokës duke dhënë çertifikatën, duke tentuar pastaj që ta kundërbalancosh këtë edhe me pretendimin e ish-pronarëve sepse edhe ata pjesë e shoqërisë shqipëtare janë, smund  të vendosësh për dicka pa marrë . Ne duhet të çojmë përpara çështjen e çertifikimit të pronave sepse kjo hap tregun dhe zgjeron sipërfaqen, ndërkohë duhet të mbrojmë tokat publike. Ka edhe toka publike të shtetit dhe unë po shikoj një babëzi për të ndërhyrë dhe tek ato. Ato janë pasuri e jona e të gjithëve ne dhe normalisht duhet ruajtur me xhelozi, sepse aty ne kemi shansin e papërsëritshëm për të krijuar sipërfaqe të mëdha. Ato janë toka publike me pronarë shtetin të cilat mund të vihen në dispozicion të investitorëve serioz dhe këtu ne do krijojmë modelet.

Ambicia ime Shpëtim është që të ec në dy drejtime, fillimisht  në procesin e konsolidimit të tokës bujqësore duke hapur tregun e tokës nëpërmjet dhënies së çertifikatave të pronësisë, nëpërmjet shoqërive të përbashkëta që të hynë me një mënyrë unike të prodhimit por kjo do kërkojë kohë. Ndërkohë kemi mundësi të jashtëzakonshme, kemi rreth 120 mijë hektarë tokë publike, shtetërore të pandarë, kemi edhe tokë të refuzuar që do të ndahej me 7501 por se ka marrë njeri . Ajo tokë ka vlerë, ndofta jo për prodhim të drejtëpërdrejtë bujqësor por aty mund të bësh pulari, e tjer. Do të jetë një mëkat i madh që ne ti lejojmë vetes të mbajmë sipërfaqe djerr. Shqipëria ka sipërfaqe shumë të vogël për frymë dhe të lësh toka djerr është krim. Ndërkohë ne u kthyem nga Izraeli dhe vumë re se si shkretëtira kthehej në tokë bujqësore. Të kesh një tokë të tillë më një klimë të tillë  në një brez të till gjeografik dhe ta lësh atë të pakultivuar është një përgjegjësi e të gjithëve, është përgjithësi e shtetit, përgjithësi e individit, pergjithësi e shoqërisë.

 

Ti kthehemi subvencionit . Lidhur me panairin që zhvillohet gjithmonë në Tiranë , mendoj se me gjithë fuqinë që ai mund të ketë, ndoshta do ishte më i mirë ose ministria mund ta ketë parasysh  që që këto lloj panairesh të bëhen në cdo qytet.

 

M.Panariti: Ky panair patjetër ka vlerë , por më tepër vlerë ka ti krijosh këto festival të produkteve shqiptare. Mund të krijojmë ato që quhen brende rajonale dhe mundësia më e mirë është aty, pasi shpalos edhe traditën e rajonit, realisht është vitrina dhe karvizita e rajonit. Një rajon duhet të identifikohet me produktin e tij dhe ne kemi larmi produktesh që janë tipike për rajonin dhe kjo i jep më tepër vlerë dhe është tribuna më e mirë ku mund të shpalosësh traditat, mund të shpalosësh kulturën, pasionin rajonal për një kulkturë e produkt të caktuar. Kështu kemi mundësinë të kemi shancin e artë për të promovuar  vlerat por edhe produktet identifikuese të një rajoni të caktuar si për shembull djathi i Gjirokastrës i cili është i papërsëritshëm dhe nuk bëhet në tjetër vend, apo rakia e skraparit, rakia e permetit, verërat, që për fat të mirë ne po krijojmë një traditë të konsoliduar të prodhimit të verërave, por ka verëra që identifikohen me rajone të caktuara. Unë kam ndërmend të bëjnjë festival verërash sepse vera nuk është thjesht produkt por është diçka që mbart traditë, mbart  histori.

Duhet thënë se në bëjmë shumë pak për të mos thënë aspak për të nxitur nëpërmjet mbështetjes direkte financiare, nëpërmjet kreditimit dhe ky është një mesazh që na vjen të gjithëve ne se si duhet stimuluar, nxitur ky pasjon kjo dëshirë për tu marr me bujqësi. Njerëzit po i kthehen punës, po i kthehen prodhimit, po i kthehen aktivitetit bujqësor.

 

Shumë individë zgjedhin ti kthehen traditës dhe përpiqen që me mundësitë që kanë të zhvillojnë biznesin e tyre, por si mund ti ndihmojmë më shumë?

 

M.Panariti: Ndihma që mund tu japim në rradhë të parë është që produktet e tyre të njihen dhe të jenë të pranishëm  në treg dhe e dyta për ti inkurajuar që të mund të rrisin prodhimin e tyre nëpërmjet  ndihmës direkte financiare, nëpërmjet mikrokredive apo nëpërmjet mekanizmave të tjerë. Ne kemi një agjenci të pagesave e cila menaxhon fonde të buxhetit të shtetit pikërisht për të mbështetur e stimuluar fermerët por natyrisht që kemi edhe mundësi që na i japin fondet e BE-së që janë pikërisht për përkrahjen e iniciativave të fermerëve për biznes. Unë shpesh u them edhe studentëve të mi se inicjativa, guximi për të investuar, për të krijuar biznesin tënd është  baza e zhvillimit, jo të gjithë do të kërkojnë punë në shtet. Bujqësia shqiptare është një terren ende i pashfrytëzuar dhe ne duhet të orjentojmë edhe politikat tona të shkollimit që ti drejtohen bujqësisë. Ne kemi  një mbingarkesë me sociolog, jurist, ekonomist, por ndërkohë kemi nevojë për teknolog ushqimor, agronom për veteriner, pikërisht për profesione që janë të lidhura në mënyrë më të drejtëpërdrejtë me prodhimin me fshatin dhe me zhvillimin e bujqësisë.

 

 Nazarko:Lidhur me institutin e lartë të bujqësisë, duhet thënë se në kohët e mëparshme ka  qënë një ndër gjërat më të mira që ka pasur Shqipëria, e ka arritur më atë shkëlqim që ka pasur?

 

M.Panariti: E ruan atë nivel shkëlqimi në rrethana  të tjera. Kuptohet që Instituti i Lartë Bujqësor i atëhershëm ka qënë një ndër institucionet më me reputacion jo vetëm në Shqipëri por edhe në Ballkan. Ajo që mua më ka habitur është se ky institucion ka qënë më pak i indoktrinuari, ka pasur biblotekën shkencore më të mirë në ballkan dhe të dytën në vend pas Biblotekës Kombëtare, me tituj librash nga të gjitha anët e botës, me periodik që vinin nga Amerika, Kanadaja nga Franca, dhe aty nuk u fut censura. Unë i kam bërë gjithymonë pyetje vetes, unë kam qënë student në atë kohë dhe shkoja rregullisht në biblotekë, unë gjeja revistat e fundit periodike amerikane ndërkohë që ne kundërshtonim imperializmin amerikan.Regjimi nuk e indoktrinoi sepse realisht i duhej shkenca, i duhej teknologjia për të përballuar kërkesat, aq më tepër në një sistem autoarkik që kërkonte çdo gjë ta prodhonte dhe këtë mund ta bënte vetëm me teknologji dhe me shkencë prandaj inkurajohej madje dhe pagohej edhe në pamundësi të forta financiare, ardhja e perjodikëve shkencor, revistave që vinin nga të gjitha anët e botës, edhe nga Australia, Kanadaja e tjer. Padyshim ajo biblotekë ka qënë një krenari.

 Ai universitet nuk mund të ruante atë strukturë që ka pasur për arsye se ne nuk kultivojmë më pambuk, nuk kultivojmë më oriz, pra nuk ke pse investon në kultura kur ato nuk janë pjesë e prodhimit. Kamza i është përshtatur kërkesave të kohës, kemi agro-mjedisin, kemi fakultetin e bioteknologjisë dhe të ushqimit, veterinaria e cila sot nuk e ka më prioritetin te kafshët e mëdha por është e orjentuar drejt kafshëve të vogla

Ne duhet të kemi  nevojë urgjente për riaktivizimin e shkollave profesionale, ne kemi pasur shkolla profesionale të jashtëzakonshme gjatë periudhës së komunizmit, kemi pasur teknik kumi veterinarë në Shkodër, kemi pasur shkolla të tjera profesionale që prodhonin natyrisht edhe teknik të mesëm jo vetëm specialist të lartë. Nuk i kemi më  dhe detyrimisht sfida është e riorientimit të arsimit të mesëm por edhe atij të lartë, drejt profesioneve, drejt zanateve, praktikisht jo diploma që nuk të japin asgjë thjesht një informim të përgjithshëm dhe për të cilat nuk ka as nevojë tregu i punës, prandaj duhet të orjentohemi drejt zanateve drejt profesioneve. Ne akoma kemi nevojë për kërkim shkencor, për mendim shkencorë për kultivarët, farën që duhet përdorur. Në kohët e mëparshme i kushtohesh rëndësi farës që do të lëshohej për prodhim, kishim institutin e misrit të orizit që bënte fara hibride, parcela eksperimentale përpara se të hidhesh. Tani fara  importohet pa asnjë lloj çertifikimi dhe kemi pasur situata që është hedhur në erë një prodhim i tërë në 2008-n nga një farë e pa kontrolluar. Tashmë ka inisjativa, unë madje sot takova një shoqatë e cila në bashkëpunim me Universitetin Bujqësor por dhe me professor të nderuar të gjenetikës, ka filluar të krijojë parcelat eksperimentale të krijimit të farave hibride, duke iu përshtatur karakteristikave mikroklimatike dhe terrenit, sepse fara është shumë e rënësishme. Ne gjithashtu duhet të orjentohemi drejt rracave, kultivarëve që i përshtaten vendit tonë.

 

Është kthyer në një epidemi të llahtarshme ndryshimi , apo shartimi I farave, si mund ta ndalojmë këtë fenomen?

 M.Panariti: Ne e kemi totalisht jashtë kontrollit çështjen e farave, qoftë nga pikpamjae çertifikimit, qoftë hedhjes së farës së përzgjedhur dhe farës hibrid që i përshtaten natyrisht karakteristikave të prodhimit dhe kërkesave të tregut. Ne fillimisht duhet të imponojmë autoritetin tonë si shtet në farën që përdoret për kultivim, nga ana tjetër ne duhet të vëmë dorë urgjente mbi përdorimin e fito-hormoneve, ju besoj se e keni dëgjuar që kemi përdorimin e fito-hormoneve për të nxitur prodhimin që të dal përpara kohe dhe ne duhet urgjentisht të ndërhyjmë në farmacitë tona bujqësore. Në radhë të parë duhet të shikojmë preparatet që përdoren si stimulant, që përdoren jashtë çdo lloj kriteri, jashtë çdo norme duke kërcënuar edhe shëndetin e konsumatorëve

 

Duhet të ketë disa arsye objektive që fshatari ndërmer veprimtari duke ndryshuar farën. Sipas një shifre të dëgjuar, më rezulton se rreth 6000 njerëz  preken nga kanceri çdo vit. Sa ndikojnë farat e ndryshuara , hormone në ushqime?

M.Panariti: Ka dy element, fara e bastarduar jep prodhim të bastarduar dhe kjo nuk ka të bëj natyrisht me kancerin, por hormone, përdorimi i stimulantëve në tretjen e mbetjeve kalojnë, ato japin kancer, sepse janë produkte sintetike që blihen në farmaci, spërkaten,  japin një stimul artificial, kapërcejnë ciklet normale vegjetative të rritjes së bimës dhe bëjnë që ajo në vënd që të dalë në fund të prillit del në fund të shkurtit, del një produkt mostër në kuptimin i skuqur nga jashtë por pa vlera Brenda dhe natyrisht edhe me mbetje. Ne detyrimisht duhet të disiplinojmë çështjen e përdorimit të imputeve, prandaj unë kam dhënë urdhër që në fillim që të shikohen mirë farmacitë bujqësore.Në farmacitë bujqësore deri përpara disa kohësh çdo njeri mund të shkonte dhe të blinte produkte të çdo lloji. Por si në çdo farmaci të llojit tjetër duhet që produktet të jepen me një rekomandim të një specialisti.

 

Profesor a mundet që ulliri jonë të konkurojë me ullirin në vëndet e tjera të rajonit?

 

M.Panariti: Ne kemi potenciale të mëdha në ullinj. Ju e dini që edhe në qeverisjen e kaluar ju dha prioritet mbjelljes së ullirit, por problem është se ulliri ynë hyn në prodhim mbas 5 vitesh, duhet ndjekur në mënyrë të vazhdueshme dhe i duhen bërë shërbime, sepse ka ndodhur edhe një fenomen i tillë, psh, ti vërtet ke kapërcyer 5 dynym të mbjelljes së fidanëve të ullirit dhe po e kapërceve këtë merr paratë mbrapsht, por askush nuk ka garancinë që ato do hyjnë ndonjëherë në prodhim, ndërkohë ti i ke marrë paratë dhe ndërkohë mund të merresh me ndonjë gjë tjetër.Ndaj unë jam kryesisht i orjentuar drejt rezultatit.

Ne kemi shumë mundësi të pashfrytëzuara. Ne duhet të mbajmë një qëndrim të balancuar, nuk mund të jemi proteksionist sepse kemi nënshkruar marveshjen e tregëtisë së lirë, por në radhë të parë do zbatojmë negocimin, në periudhën kur unë kam kulmin e prodhimit të vendit sigurisht që do të ul traun sepse nuk mund të lejoj që fermerit ti kalbet produkti, ti hedh në lum apo tia jap lopës mollën që e ka prodhuar me shumë sakrificë.

 

Kam vënë re kur udhëtoj jashtë që shumë produkte vendase atje janë më shtrejntë dhe kur vinë këtu shiten më lirë. Mos ndoshta hamë mbetjet ose kur malli është i kalbëzuar dhe ata e kanë nxjerrë jashtë përdorimit dhe në vënd që ta derdhin në gropë na e eksportojnë ne?

 

M.Panariti: Kjo është e mundur, por ndodh edhe një fenomen tjetër, tashmë ju e dini që në vëndet e Bashkimit Europian fermerët përfitojnë nga subvencionet që i marrin nga BE dhe kur kapërcejnë një kuotë të caktuar për mollën apo mandarinën janë të detyruar që prodhimin ta shkatërojnë, nuk e shkatërojnë dhe ja japin fermerëve tanë që e marrin pothuajse falas dhe e sjellin këtu, natyrisht ai i bën një konkurencë të pandershme prodhimit vendas. Natyrisht nuk përjashtohen edhe produktet skarco që normalisht duhet të groposen dhe behet një marrëveshje midis  importuesit dhe fermerit, pasi fermeri atje mund të pagoj edhe kosto për shkatërrimin e tyre. Prandaj këtu duhen institucionet, normalisht Autoriteti Kombëtarë i Ushqimit duhet të veproj plotësisht, kjo punë duhet filluar që në doganë, që tek produktet që vijnë, atje duhet analizuar , duhet parë nga vijnë e si vijnë. Duhet që të keqen ta ndalosh që në origjinë dhe ky është edhe vizjoni jonë, që praktikisht Autoriteti Kombëtarë i Ushqimit të kontrollojë produktet që në origjinën e tyre, si vinë, si janë trajtuar dhe natyrisht ti japë vendin që i takon produkteve Shqipëtare, produkteve bio të cilët diskriminohen padrejtësisht

 

Po ti referohemi rilindasve tanë, më duket se ka zgjidhje më të mëdha se sa ato që prumë ne në 44-n dhe ato që prumë ne me herojntë e revolucionit të 90-ës.Besoj që do hamë ca më mirë.

 

Mua më pëlqen shumë ky këndvështrim, tradita, ne e ndërlikuam e sofistikuam, e ngatërruam, e futëm brenda kornizave ideologjike, politikave të kohës., një process që duhet të ruante natyrshmërinë e tij, dhe ky mesazh na vjen nga Samiu. Sikur të kishim ndjekur atë rrugë, atë vizion, ne do të ishim aty ku e meritonim dhe do kishim atë bujqësi që i përshtatet nevojave tona dhe do mbërinim aty ku do ushqenim 4-fishin e popullsisë

Unë jam optimist , shikoj që populli shqipëtar shpreh një dëshirë për t’u marrë me bujqësi dhe ne jemi krah tyre.